|
De Nederlandse historische binnenvaart kent een groot aantal scheepstypen, die zijn onder te verdelen in een aantal families. Binnen deze families bestaan weer grote verschillen. Het gebruik en het vaargebied waren bepalend voor de afmetingen van het schip en de tuigage. Begrensd door de maten van sluizen, bruggen en wateren was het de kunst zo veel mogelijk laadvermogen in een schip te doen ontstaan. Bij de bouw van een schip speelde de wens van schipper / eigenaar een grote rol; de één wilde veel laadvermogen, de ander een snel schip en weer een ander wilde een bepaald soort lading vervoeren of bepaalde wateren bevaren. Door de uiteenlopende eisen en grote invloed van de schippers / eigenaren op de bouw , de tuigage en de uitrusting van het schip zijn zelfs binnen één scheepstype belangrijke onderlinge verschillen ontstaan. Verder heeft de introductie van de verbrandingsmotor in de binnenvaart in begin van de twintigste eeuw een belangrijke verandering in de scheepsbouw teweeggebracht.
Uitgebreide type- en scheepsbeschrijvingen zijn te vinden in het boek "Schepen die blijven" (uitverkocht).
Voorbeelden van de scheepstypen zijn terug te vinden in de Schepengalerij (in de zwarte balk boven dit artikel).
Wilt u meer weten over een bepaald type of wilt u uitleg over een term die we gebruiken, ga dan naar het woordenboek over Binnenvaarttaal van Pieter Klein. Wilt u meer weten over een bepaald type of een ondersoort, kijk dan eens op de Vaartips van Cees van der Rest.
In onderstaande tabel verwijzen de blauw onderstreepte titels naar meer informatie op Wikipedia.
Voor de binnenvaart (tot 1950) zijn de belangrijkste scheepstypen:
Scheepstype
| Ondersoorten
| Voorbeeld |
|
Aken
Aken zijn niet op steven gebouwde vrachtschepen. De platen of planken van de scheepshuid in het voorschip en eventueel het achterschip worden bij elkaar gehouden zonder gebruik te maken van een stevenbalk. (Let wel, er zijn ook andere scheepstypen met de naam aak die wèl op steven zijn gebouwd, zoals in de visserij (Lemsteraak ed.).
Een "Rijnaak" bestaat niet. Rijnaak is een term waarmee leken alles aanduiden dat drijft en dat niet leeft en dat geen zeeschip is.
|
Aak - Hagenaar - Hasselteraak - IJsselaak - Kagenaar - Rietaak - Sliedrechtse aak - Stevenaak - Zandaak
Hagenaars zijn aken die speciaal gebouwd werden voor de brugmaten in Den Haag in de jaren twintig van de twintigste eeuw.
|
 |
|
Tjalken
Tjalken hebben rechthoekige vorm, een gekromde voorsteven, invallende boeisels (het boeisel is de bovenkant van de romp) bij voor- en achterschip en een aanhangend roer. De lengte varieert tussen 15 en 25 m. De tjalkachtigen hebben een lange historie. Tot 1880 werden ze in hout gebouwd, maar vanaf die tijd werd hout geheel door ijzer-, en later staalbouw verdrongen.
|
Tjalk - Praam -Bolpraam - Bolschip - Boltjalk - Groninger tjalk - Koftjalk - Turftjalk -Zeetjalk -Friese tjalk -Skûtsje - Paviljoentjalk - IJsseltjalk - Poon
De website zeilscharter.nl geeft een prachtige onderverdeling van de verschillende tjalkachtigen.
|
|
|
Klippers
De term "klipper" is afkomstig uit de zeevaart. De binnenvaartklipper heeft net als de zeeklipper een S-bocht in de steven. Daarnaast zijn typische kenmerken: een platte onderkant ("vlak") een uitwaaierende boeg en de zijden "staan niet stil", dat wil zeggen dat alle spanten een verschillende wijdte hebben.
|
Klipper - Rivierklipper - Klipperaak
De klipperaak onderscheidt zich van de klipper door het achterschip. In plaats van een teruglopend achterschip en het hek achter de roerkoning heeft de klipperaak een vol en rond achterschip met aanhangend roer.
|
|
|
Steilstevens
Schepen met rechte (steile) voorstevens en vaak een teruglopend achterschip. Vele ervan waren sleepschepen, maar kraken waren bijna altijd zeilschepen.
|
Kraak - Friesche maatkast - Steilsteven - Kempenaar
- De Friesche maatkast is gebouwd op de maximale lengte die nog in Friesland mocht (en kon) varen. Het is daarmee een breed (>6m) schip voor zijn lengte (31.5m) geworden, met een kort geveegd achterschip.
- De steilsteven heeft een recht naar beneden vallende voorsteven een bolvormig achterschip.
- Typisch voor de meeste kraken is de 'gebroken neus'; en verder het teruglopend achterschip met naar binnen vallend boeisel.
- Kempenaars zijn grote sleepschepen, die gebouwd zijn op de sluismaten in de Belgische Kempen.
|
 |
|
Westlanders
Kleine schepen voor de smalle vaarten, korte bochten en lage bruggen van het poldergebied in het Westland bij Den Haag. Een westlander is smal t.o.v. de lengte (bv. 2,5 m bij 15 m), heeft geen gangboorden, laag gebouwd (lager dan 1,5 m). De voorsteven loopt uit in een kort ijzeren uitsteeksel.
|
Westlander - Westlandse praam - Twee/Drieling - Motor Westlander |
 |
|
Motorschepen
Rond 1920 gingen veel eigenaren van zeilschepen over op inbouw van verbrandingsmotoren, maar de volle achterschepen van de meeste types zeilschepen gaven geen optimale watertoevoer naar de schroef. Daarom werden nieuwe schepen al spoedig specifiek gebouwd voor de motorvoortstuwing.
|
Luxe Motor - Beurtmotor - Belt- of Sontvaarder - Spits
- De Luxe Motor (ontstaan als motorschip met hulpzeil) heeft een geveegd achterschip met de roef achter de stuurstand. Wat was er "luxe" aan? De woning van de schipper was veel groter dan tot dan toe het geval was, en er was een toilet ingebouwd: ongekende luxe voor die tijd!
- Een Beltvaarder voer op de Oostzee, door de Störe Belt in Denemarken.
- Een Spits is een oorspronkelijk Belgisch/Frans scheepstype, gebouwd op de maten van de sluizen in de Franse kanalen.
|
 |
|
Scheepstypen
